ادبیات
به وبلاگ خودتون خوش آمدین  
قالب وبلاگ
لینک های مفید
   تکواژ دومین واحد زبان پس از واج ، کوچکترین واحد زبان که دارای نقش دستوری و معنایی است و  نمی توان آن را واحدهای كوچكتر معنایی تجزیه كرد . تکواژها مقوله­ ای صرفی (ساخت­واژه­ای) هستند كه در سطح دستور زبان (یكی از سطوح سه گانه­ ی زبان شناسی) مورد بررسی قرار می گیرند . زبان­شناسان تكواژها را در دو طبقه­ ی اساسی جای می­ دهند : آزاد و وابسته .

ویژگی­های تكواژ

      اصلی­ ترین مشخصه­ی تكواژها، تقسیم ناپذیری آن­ها به واحدهای دستوری و معنایی كوچك­تر است . ملاك دیگر تشخیص تكواژها از سایر واحدهای زبانی این است كه هر تكواژ در معنای خاص خود به كار می­رود؛ مثلاً با وجود آنكه تكواژ «سیما» را می توان به واحدهای معنا دار دیگری چون «سی» و «ما» تقسیم كرد، اما چون این اجزاء در معنای حقیقی خود به كار نرفته اند، «سیما» تنها یك تكواژ به حساب می آید . پس برای شناخت تكواژ و انواع آن توجه به جایگاه مستقل یا وابسته­ی از لحاظ دستوری، معنایی، املایی و آوایی ضروری می نماید .  

 

 

 تفاوت تكواژها با سایر واحدهای زبانی

       به غیر از تكواژ، ساخت­های معنادار دیگر کلام یعنی جمله ، گروه و واژه را می توان به عناصر معنادار تقسیم كرد، در حالی که تکواژ واحد معنی دار و نقش دستوری پذیری هستند که قابل تجزیه نیستند .  

       این واحد زبانی ممكن است از ترکیب یک یا چند هجا ساخته شده باشد؛ مثلاً تكواژهای «گل» یك هجا، «باران» دو هجا و صندلی از سه هجا تشكیل شده اند . بنابراین تعداد هجاها نمی تواند معیار مناسبی برای تشخیص تكواژها باشد .

        تكواژ با واج نیز تفاوت دارد؛ هرچند برخی از تكواژها نظیر نقش نمای اضافه (ـِ) یا «و» عطف تنها از یك واج تشكیل می­شوند، تفاوت تكواژ با واج در این است كه واج واحدهای آوایی بی معنای اما معناساز زبان هستند در حالی كه بسیاری از تكواژها نظیر مثال های بالا دارای استقلال معنایی هستند . تفاوت دیگر میان آن ها این است كه شمار تكواژها در زبان ، بر خلاف واج (كه تعداد آن در زبان فارسی 29 واج است‌)، نامحدود است.

ویژگی­های تكواژ آزاد قاموسی 

این گونه تكواژها دارای مشخّصات زیر هستند :

1- دارای استقلال معنایی هستند .

2- از لحاظ املایی می توان به هنگام نگارش میان آن­ها با تكواژهای دیگر فاصله­ ی میان واژه­ای را رعایت كرد .

3- از لحاظ آوایی همانند واژه پس از آنها می­ توان مكث كرد و دارای تكیه هستند  .

4- نقش دستوری می­پذیرند .

اقسام  تكواژ آزاد دستوری

1- حروف اضافه (از، به، برای ، جز، با، بر، بی، ...).

* نكته : واج (ـِ) پایانی تكواژهای «برایِ» و «بهرِ» جزئی از خود این واژه­ هاست و نمی­توان آن را نقش نمای اضافه به حساب آورد؛ زیرا این واج، وظیفه­ ی (ـِ) نقش نمای اضافه را كه نمایاندن نقشهای نقش­های دستوری صفت بیانی یا مضاف الیه است، ایفا نمی­ كند و خود این واژه ها حرف اضافه به شمار می آیند نه مضاف یا موصوف .   

2- ضمایر جدا ( من، تو، او، ما، شما، آن­، این، خود، ... ).

3-  حروف ربط ( و ، ولی ، امّا ، یا ، كه ، زیرا، ... ).

4- حروف ندا ( ای، یا، ایا،... ).

5- (بِ) كه در آغاز اسم می آید و قید نشانه دار می ساد . بـخوبی.

6- واژه بست یا پی بست : واژه‌بست‌ها تک واژهایی دستوری هستند که کاربرد مستقل ندارند و همانند وندها به کلمه بعد از خود می­ چسبند اما بر خلاف وندها جزء ساخت این کلمه­ ها محسوب
نمی­شوند و با پیوستن به واژه پایه خود دارای نقش می شوند. مانند( َم) در کلمات کتابـَـم و خوبـَـم که در اولی ضمیر است و در دومی فعل
.

تكوژهای زیر از نوع واژه بست می داند :        

الف- « ـِ »  نقش نمای اضافه: كتابِ علی .

ب- « ـِ » نقش نمای وصفی: كتابِ سودمند .

پ- فعل های پی بستی « ـَ م ، ـ ی ، یم ، ـ ید ، ـَ ند » : معلمم، كشاورزیم .

ت- ضمایر پیوسته « ـَ م ، ـَ ت ، ـَ ش ، ـِ مان ، ـِ تان ، ـِ شان » : كتابـم، امیدشان .

*نكته : (ـِ) در تكواژهای ـِ مان ، ـِ تان و ـِ شان نقش نمای اضافه نیست و در حقیقت ـَ بوده است كه برای سهولت و روانی تلفّظ به صورت ـِ تلفّظ می شود . پس این ضمایر پیوسته یك تكواژ به حساب می آیند .

ج- واژه بست عطف « ـُ » : معلّم و دانشجو .

چ- واژه بست ندا« ا » : خدایا .

انواع تكواژ تصریفی 

      « تصریفی » تکواژی است که نقش نحوی دارد ؛ یعنی نوع و معنی واژه را تغییر نمی دهد و تنها از نظر دستوری به واژه کمک می کند در جایگاه نحوی خود به درستی قرار گیرد . مانند «ها» در كتاب­ها و «ب» در بـرو. معمولاً تکواژهای تصریفی در پایان واژه­ ها به کار می روند .

تكواژ تصریفی با مقوله های زیر كاربرد دارند :

 الف) اسم :

1- نشانه های جمع : ها ، ان ، ون ، ین ، ات : كتاب ها

نشانه های جمع و تثنیه­ی عربی (ات)، (ون) و (ین) نیز جزو همین مقوله به شمار می آیند : اطّلاعات، انقلابیّون، معلمین .

*نكته : تكواژ «ان» كه در برخی واژه­ها بر جمع بودن دلالت نمی­ كند و معانی دیگری نظیر مكان، تشبیه، زمان، قید حالت و اسم مصدر دلالت دارد ، تكواژ اشتقاقی به شمار می آیند نه تصریفی : سپاهان، كوهان، بامدادان، شادان، یخبندان .

2- «ی» نكره : كتابـی

ب) صفت و قید :

1- نشانه های صفت تفضیلی ( ـ تر ) و عالی ( ـ ترین ) برای واژهای صفت ؛ مانند: خوبـتر ، خوبـترین و قید شجاعانه ­تر.

2- نشانه های عدد ترتیبی ( ـ ُمین ) و ( ـ ُم ) برای اعداد هشتـُمین و چهارُم .

پ) فعل :

1- شناسه های فعل مانند ـَ م ، ـی ، ـَ د ، ـ یم ، ـید ، ـ ند : شنیدیم .                                                                         

2- پیشوندهای فعلی ( ب ـِ در فعل امر و مضارع التزامی، می ـ در ماضی استمراری و مضارع اخباری و ماضی مستمر و مضارع مستمر ، ن ـَ در افعال نهی و نفی) در واژهای فعل ، مانند نمونه های : بِـخوان ، می گوید ، نَـروید.  

3- نشانه­های ماضی ( ـ د ، ید ، ت ، اد، ست ) ، خوانـد، پرسـید، كشـت، ایستـاد ، زیـست.

 * نكته : برخی از افعال ماضی خارج از قاعده­ی مذكور هستند و در آن­ها هیچ كدام از تكواژهای بالا وجود ندارد؛ در این گونه افعال، فعل ماضی تنها یك تكواژ است ؛ مثلاً‌ در فعل سوخت . بنابراین مصادری كه مطابق با قاعده­ی بالا ساخته می شوند ، سه تكواژ و مصادر افعالی كه مانند مصدر « رفتن » كه با حذف نشانه ی ماضی بن مضارع مستقیم به دست نمی آید، دو تكواژ هستند.

5- پی بست­های ماضی نقلی ( ـ ام ، ـ ای ، است ، ـ ایم ، ـ اید ، ـ اند ) ، مانند نمونه های : رسیده­ام، ... .   

6- (ان) گذرا ساز سببی :‌ در رسـانـد .      

7 الف در فعل دعایی کنـاد .

*نكته : واژه­ی فعل حداقل از دو تكواژ و حداكثر از پنج تكواژ ساخته شده است. كه دو تكواژ آن ( بن فعل و شناسه) اجباری و سه تكواژ اختیاری است .

*نكته : واج میانجی تكواژ به حساب نمی آید ؛ مثلاً صامت میانجی « ی » پس از تكواژ منفی ساز در افعالی كه با مصوت آغاز شود : افتاد نیفتاد آمد نیامد .

 

تفاوت تكواژ تصریفی و اشتقاقی

       میان تكواژ اشتقاقی و تصریفی دو تفاوت اساسی وجود دارد : 1- با وجود این كه شمار وندهای اشتقاقی در زبان فارسی بسیار بیشتر از وندهای تصریفی است، کاربرد وندهای تصریفی در این زبان بسیار بیشتر از تکواژ اشتقاقی است . 2- تكواژ تصریفی غالباً در  پایان تكواژ پایه قرار می گیرند، در حالی که تکواژهای اشتقاقی در همه­ ی نقاط واژه­ ها به کار می روند .

       نظر به این كه تعداد تكواژهای اشتقاقی زیاد است، بهتر است با همه­ ی وندهای تصریفی را آشنا شویم و بدین وسیله این گونه تكواژها را از گونه­ ی اشتقاقی بازشناسیم .

تكواژ گسسته

       گاهی میان اجزای برخی از تكواژها فاصله می افتد ؛ این تكواژها هر چند جدا ازهم به نظر می رسند امّا در اصل اجزایی از یك كل هستند كه میان آن­ها جدایی افتاده است . مثلاً در این جمله : چه هوایی! كه
 « چه ... ی » در مجموع یك تكواژ بیشتر نیست یا در این عبارت : هر كتابی. « هر ... ی » یك تكواژ است.

به چنین تكواژهایی «تكواژ گسسته» می گویند .

 

[ 91/02/13 ] [ 6:30 PM ] [ صغری اسلامی اصل ]
.: Weblog Themes By Pichak :.

درباره وبلاگ

"مرزهای جهان هر کس به میزان مرزهای زبان اوست"

— ویتگنشتاین
لینک های مفید


|

آمارگیر حرفه ای وبلاگ و سایت

[ طراح قالب : پیچک ] [ Weblog Themes By : Pichak.net ]
  • دانلود بازی
  • صحاب